تجسّم عمل در قرآن کریم به چندگونه، تصویر شده است که یک نوع آن، بیشتر مربوط به دنیاست و شکل دیگر آن مربوط به آخرت و نوع سوّم آن، هم در دنیا و هم در آخرت وجود خواهد داشت.

تجسمّ اعمال در دنیا و آخرت

تجسّم اعمال دنیوی انسان به گونه‌ای است که آن اعمال، نابود نمی‌شود و در دنیا و آخرت، برای فاعل آن باقی خواهد ماند. اگر اعمال، بد و ناپسند باشد، دنیای آدمی را نا آرام می‌کند و در قیامت، او را به جهنّم رهنمون می‌شود و چنانچه در دنیا اعمال نیکو و پسندیده از آدمی سر بزند، حیات طیب در زندگی دنیوی و حیات طیب‌تر در بهشت خواهد داشت:

«مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکرٍ أَوْ أُنْثى‏ وَ هُوَ مُۆْمِنٌ فَلَنُحْیینَّهُ حَیاةً طَیبَةً وَ لَنَجْزِینَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یعْمَلُون»[1]

با انجام اعمال نیک، زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی انسان‌ اصلاح می‌شود. همان‌گونه که اعمال بد و زشت، موجبات بروز سختی‌ها، ناامنی و سایر مشکلات مادی و معنوی را فراهم می‌سازد.

به همین صورت، بروز و تبلور اعمال در آخرت نیز وجود دارد. نعمت‌های درون بهشت یا نقمت‌های درون جهنّم صورت اعمال نیک یا زشت انسان است. در حقیقت خود فرد سازنده بهشت یا جهنّم خود در آخرت است.

رابطه تجسّم عمل و تعیین سرنوشت دنیوی انسان

قرآن کریم در آیاتی، تجسّم عمل به معنای تعیین سرنوشت در دنیا را بیان و تصدیق فرموده است. از جمله می‌فرماید:

«وَ لَو أَنَّ اَهْلَ الْقُری امَنُوا وَ اتَّقَوا لَفَتَحْنا عَلَیهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْاَرْضِ وَ لکنْ کذَّبُوا فَاَخَذْناهُمْ بِما کانُوا یکسِبُونَ»[2]

نظیر این آیه و آیه‌ای که در پی می‌آید، در قرآن کریم بسیار است. در این‌گونه آیات، برکات و بلایا همان اعمال انسان معرّفى مى‏شود:

«وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً قَرْیةً کانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً یأْتیها رِزْقُها رَغَداً مِنْ کلِّ مَکانٍ فَکفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذاقَهَا اللَّهُ لِباسَ الْجُوعِ وَ الْخَوْفِ بِما کانُوا یصْنَعُونَ»[3]

خداوند متعال مثال می‌زند و می‌فرماید: ملّتی بودند که در رفاه و آسایش زندگی می‌کردند. نعمت مانند باران برای آنها می‌بارید؛ اما گناه در زندگی آنها آمد و به جای اینکه از نعمت‌های خود استفاده صحیح کنند، سوء استفاده کردند! و به یک ملّت گناهکار تبدیل شدند، در نتیجه، وضعیت آنها تغییر کرد و ناامنی فراوان، برای آنان ایجاد شد. مراد از ناامنی در این آیه شریفه، ناامنی دل است که در اثر فساد اخلاقی و فساد اقتصادی و از جمله تورّم و گرانی پدید می‌آید.

در حقیقت هر بدی که به ملّتی برسد، تقصیر خداوند نیست، بلکه بر اثر اعمال خود آنها یا ظلم سایر بندگان است. پروردگار عالم، برای همه بندگان خود، خوبی و نیکی مقرّر فرموده است، ولی اگر خود بندگان نخواهند و با کفران نعمت و گناه، موجبات بدبختی خود را فراهم کنند، سرنوشت دیگری برای آنها رقم خواهد خورد. وقتی کفران نعمت و گناهان گسترش پیدا کرد و رفاه و امنیت و آسایش در جهت ظلم به بندگان و گناه صرف شد، در پی آن، ناامنی، تورّم و خشکسالی پدید خواهد آمد.

عاقبت خیر یا شرّ، تجسّم عمل انسان

 در بسیاری از موارد، گرفتاری‌های دنیوی و مصائبی که برای انسان پدید می‌آید و گره‌های کوری که در زندگی ایجاد می‌شود و هیچ کس قادر به باز کردن آن گره‌ها نیست، ناشی از گناهانی است که خود انسان و یا اطرافیان و نزدیکان مرتکب شده‌اند.

متأسفانه گاهی مشاهده می‌شود که افراد صالح و نیکوکار هم به این نکته اساسی توجه ندارند و هنگامی که گناهی از آنان سر می‌زند، انتظار نتیجه و  سرنوشت عالی از خداوند تعالی دارند.

قرآن کریم در آیات فراوانی، به این افراد هشدار می‌دهد و می‌فرماید: علّت مشکل و سرنوشتی که به آن دچار شده‌ای را در اعمال خودتان بیابید.

عباراتی نظیر «بِمَا کَانُوا یصْنَعُونَ‌«[4]، «بِمَا کَانُوا یعْمَلُونَ‌«[5] و «بِما کانُوا یکسِبُونَ»[6] ،در قرآن کریم تکرار شده است و معنای این عبارات آن است که اعمال بندگان، سرنوشت خیر یا شرّ، برای آنها پدید می‌آورد.

اگر انسان  واقعاً درد دین داشته باشد و عاقبت اندیشی کند، می فهمد که آیات نورانی قرآن کریم چقدر تکان دهنده و کمرشکن است. آیه دیگری می‌فرماید:

«یوْمَ تَجِدُ کلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَینَها وَ بَینَهُ أَمَداً بَعیداً وَ یحَذِّرُکمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَ اللَّهُ رَۆُفٌ بِالْعِبادِ»[7]

خداوند متعال، از سر رأفت و مهربانی، زنگ خطر می‌زند و می فرماید: ای انسان! اگر اعمال تو در دنیا خوب باشد، در قیامت، سرفراز می‌‌شوی؛ ولی اگر اعمال تو بد باشد، به اندازه‌ای وضعیت تو نگران کننده است که می‌گوئی: ای کاش بین من و اعمالم فاصله‌ای به میزان فاصله بین مشرق و مغرب بود.

قرآن می‌فرماید: «یحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ»، خداوند تو  را بر حذر می دارد،‌ پس بترس، اگر در نامه عملت آتش و حرارت جهنّم است، خود تهیه کرده‌ای. آتش و حرارت آخرت، نتیجه و عکس العمل تجمل گرائی و پیروی از هوی و هوس در دنیا است.

«وَ أَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ، فِی سَمُومٍ وَ حَمِیمٍ‌ وَ ظِلٍّ مِنْ یحْمُومٍ، لاَ بَارِدٍ وَ لاَ کَرِیمٍ، إِنَّهُمْ کَانُوا قَبْلَ ذٰلِکَ مُتْرَفِینَ وَ کَانُوا یصِرُّونَ عَلَى الْحِنْثِ الْعَظِیمِ‌«[8]

هوس‌رانی و تجمّل گرایی، باعث ارتکاب گناهان بزرگ در دنیا می‌شود و در آخرت، سرنوشت شومی برای انسان رقم می‌زند. افراد گناهکار، زیر دود جهنّم می‌مانند تا حساب و کتاب اعمال سایر بندگان تمام شود و بعد آنان را به جهنّم می‌برند. قرآن کریم می‌فرماید: این عذاب‌ها مربوط به خداوند نیست، بلکه خود انسان، دود و هُرم جهنّم را برای خود تهیه کرده است.

در آیه دیگر می‌فرماید: جهنمیان به جهنم می‌روند و می‌سوزند و آه و ناله آنها بلند شده و با خدا حرف می‌زنند، آنگاه خداوند به آنها می‌فرماید: این آتشی است که خودتان مهیا کرده‌اید. «ذٰلِکَ بِمَا قَدَّمَتْ أَیدِیکُمْ»[9]

بهشتیان هم که به بهشت می‌روند، بهشت با سرفرازی و با جمله «بخورید و بیاشامید و لذت بهشت را ببرید، این نعمت‌ها را خودتان در دنیا تهیه کرده‌اید»، به آن‌ها خوشامد می‌گوید: «کُلُوا وَ اشْرَبُوا هَنِیئاً بِمَا أَسْلَفْتُمْ فِی الْأَیامِ الْخَالِیةِ»[10]

پس اگر سرنوشت اخروی انسان، بهشت است، خود تهیه کرده است و چنانچه مار و مور و عقرب در قبر و عالم برزخ و جهنّم، در قیامت، در انتظار او است، باز هم خودش تهیه کرده است.

زخم زبان خیلی بد است و تجسّم عمل آن در آخرت به صورت یک عقرب می‌شود. امّا اگر انسان جداً‌ توبه کند، آن توبه، عقرب را می‌کُشد و الاّ آن عقرب وجود دارد و در لحظه مرگ، بارز و ظاهر می‌شود. قرآن می‌فرماید: هنگام مرگ، عالم، عالم دیگری است و چشم انسان‌ها بصیرت پیدا می‌کند؛ لذا می‌بیند که وضعش بد است، می‌بیند که آتش جهنّم در مقابل او است و در می‌یابد که توشه راه را خود تهیه کرده‌ است. می‌فهمد که آلام و دردهای جهنّم را خودش پیشاپیش فرستاده است. امّا کسی که به راستی متّقی بوده و برای آخرتش کار کرده است، هنگام مرگ، خیلی خوش و خرم است و مثل اینکه گلی را بو کند، از دنیا می‌رود[11] و اگر لایق باشد،چهارده معصوم«سلام‌الله‌علیهم» نزد او می‌آیند و او را با خود می‌برند.

چهارده معصوم«علیهم السلام» به بالین چه کسی می‌آیند؟

خدا رحمتش کند، یکی از علمای بزرگ می‌گفت: پدرم از علمای بزرگ شهر بود و یک روز، پیرمردی از اهالی شهر که مریض بود، به دنبال پدرم فرستاد و به او گفت: من امشب می‌میرم و دلم می‌خواهد هنگام مرگ شما بالای سرم باشید. پدرم گفت: من به نزد او رفتم، امّا گفت: من الان نمی‌میرم. می‌گوید: وقتی برای نماز شب بیدار شدم و او به صورت خوابیده نماز شب خواند و هنگام نماز صبح هم، خوابیده بود و نمازش را به من اقتدا کرد. ناگهان دیدم که بعد از نماز صبح، حالت احتضار پیدا کرد و گفت: «السلام علیک یا رسول الله! السلام علیک یا امیرالمۆمنین! و به همه معصومین«سلام‌الله‌علیهم» سلام داد تا رسید به آخر و سعی کرد از جا برخیزد، ولی نتوانست و دستش را روی سرش گذاشت و گفت: «السلام علیک یا بقیة الله!» و بعد از دنیا رفت. آن عالم می‌فرماید: من فهمیدم که همه چهارده معصوم«سلام‌الله‌علیهم» آمدند و آن پیرمرد را با خود بردند.

رسیدن به این مقام، عمل و دل پاک می‌خواهد؛ هر که عملش نیکو و دلش پاک است، سالم است.

اگر هم انسان، ظالم و گناهکار باشد و برای خود، سایر بندگان و اجتماع، ایجاد مزاحمت کند، در لحظه مرگ، بدبخت و شقاوتمند است و ظلم او، باعث تشدید بیچارگی او خواهد شد.

پی‌نوشت‌ها‌:

1. نحل / 97

2. اعراف / 96

3. نحل / 112

4. نحل / 112

5. انعام / 127

6. اعراف / 96

7. آل عمران / 30

8. واقعه / 41-46

9. آل عمران / 182

10. الحاقه / 24

11. معانی الاحبار، ص 287